हिमालको कल्पना गर्दा मनमा आउँछ-सेताम्मे हिउँले ढाकिएको धरातल, पहेँलो घाम, रेखा झैं बग्ने नदीहरू, बादलसँग लुकामारी खेल्ने चुचुराहरू, र जिउदो कथाझैं बाँचिरहेका मानिसहरू। तर, मेरो लागि हिमाल त्यत्तिमा मात्र सीमित थिएन। त्यो त जिन्दगीको सबैभन्दा ठुलो कक्षा थियो—जहाँ मैले पत्रकारिताको मूल्य, मान्यता, साहस, सहनशीलता र संवेदनाको कदर सिकें।
आज १८ वर्ष बितेछन्, मैले पहिलो पटक हिमाली भूभाग छिरेको। आज म फर्केर हेर्दा, ती यात्रा केवल भौगोलिक गन्तव्यहरू थिएनन्, ती त आत्माको यात्राहरू थिए — जसले मलाई पत्रकारिता मात्र होइन, मानवता सिकायो।
पहिलो पाइला : आवाज विहीनको जनजीवन
२०६४ सालको कुरा हो। म त्यो बेला रेडियो नेपालसँग आबद्ध थिएँ। संयोगबस्, मलाई मनाङको भौगोलिक, सामाजिक र साँस्कृतिक अवस्थाबारे रिपोर्ट तयार गर्ने अवसर मिल्यो। मुस्ताङ हुँदै मनाङ छिर्ने योजनासहित म पोखराबाट निस्कें।
मनाङको प्रवेशद्वार बेशीसहर मनाङे चौताराबाट टुकुचेसम्म सवारी सञ्जाल थियो। त्यहाँबाट पैदल यात्रा गर्नु पर्ने भयो। तीन दिनको कठिन पैदलयात्रापछि म नासों गएको थिएँ। रातभरि गाउँलेसँग बसेर उनीहरूको जीवन सुनेँ। त्यहाँ पहिलो पटक महसुस गरेँ कि म देशको सबैभन्दा मौन, तर गहिरो पीडासहित बाँचिरहेको भूगोलमा प्रवेश गरेको छु।
नार र फुको मौन आवाज
नार र फु गाउँ मनाङको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा पर्छन्। यी दुर्गम गाउँहरूमा हिउँदमा बाँच्नु भनेको, दिनमा चिसो सहनु र रातभरि आगो ताप्दै रात कटाउनु हो। नार पुग्दा एक वृद्धाले मलाई भनेका थिए : “यहाँ हामी ७० वर्ष भइसक्यौं, तर अहिलेसम्म सरकारको कुनै मान्छे देखेनौं।”
पत्रकारको हैसियतमा मैले त्यहाँका मानिसहरूको अवस्था पहिलो पटक राष्ट्रिय रेडियोमार्फत सार्वजनिक गरेँ। यो मेरो पहिलो “मानव अधिकार सम्बन्धी रिपोर्टिङ” थियो। त्यही रिपोर्ट पछि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले मनाङमा आधारभूत सेवा अभावबारे अनुसन्धान सुरु गर्यो।
जोखिमपूर्ण यात्रा ! अमूल्य अनुभव
मनाङको यात्रा कहिल्यै सजिलो थिएन। बर्खायाममा पहिरो, हिउँदमा हिमपात र हिउँ। एउटा पटक नारबाट याक खर्क पुग्ने क्रममा म र मेरो क्यामराम्यान एक विशाल हिमपहिरोमा परेका थियौं। २० मिनेटको बाटो ५ घण्टा लगाएर पार गर्यौं। हामीले ज्यान जोगायौं, तर त्यही दिन मैले बुझेँ—पत्रकारिता भनेको केवल कलम चलाउने कुरा होइन, कहिलेकाहीँ त्यो ज्यानको बाजी लगाउनु पनि हो।
तर ती जोखिमहरू नै मेरा जीवनका मूल्यवान पल बने। मैले आफ्नो हरेक रिपोर्टमा त्यही यथार्थ उतार्ने प्रयास गरेँ, जुन मैले आँखैसामु देखें।
शिक्षा, स्वास्थ्य र सूचनाको अभाव
मनाङका धेरै गाउँमा विद्यालय छैन। नार र फुमा त्यो बेला कुनै शिक्षक थिएनन्। तिलिचो ताल जाने बाटोमा मैले सानो तम्बुमा कक्षा १ देखि ५ सम्म पढ्ने ८ जना बालबालिकाको समूह भेटें। उनीहरूलाई पढाउने शिक्षक भने गाउँकै एक युवक थिए, जसले एसएलसी मात्र पास गरेका थिए।
स्वास्थ्यको अवस्था झन् भयावह थियो। स्याचेन गाउँमा एक महिलाले सुत्केरी हुँदा सहायताको अभावमा ज्यान गुमाइन। गाउँका बासिन्दाहरूको भनाइ थियो : “हेलिकप्टर त सरकारी हो रे, तर हाम्रो लागि कहिले आउँदैन।” मैले ती घटनाहरूलाई रिपोर्टमार्फत् प्रकाशमा ल्याएँ। केही हप्ता भित्रै, गण्डकी प्रदेश सरकारले एक स्वास्थ्य चौकी स्थापना गर्यो। मैले पहिलो पटक पत्रकारिताको प्रत्यक्ष प्रभाव देखें।
संवाद विहीन भूगोलमा संवादको प्रयास
मनाङ, मुस्ताङ र म्याग्दी जस्ता जिल्लाहरूमा सूचनाको पहुँच त्यति बेला अत्यन्तै सीमित थियो। त्यहाँ इन्टरनेट त के, रेडियोको प्रसारणसमेत पुग्दैनथ्यो। मैले आफ्नो आवाज पुर्याउने उपायको रूपमा मोबाइल रेडियो कार्यक्रमहरू सुरु गरेँ। पेनड्राइभमा समाचार, सचेतना कार्यक्रम, स्थानीय गीत राखेर गाउँ–गाउँमा वितरण गरियो। त्यसरी सुरु भएको ुहिमालको आवाजु कार्यक्रमले १२ गाउँमा स्थायी रेडियो सेट अप गर्ने दिशातर्फ लम्कियो।
पर्यटकीय सम्भावना र सरकारी बेवास्ता
मनाङ र मुस्ताङ नेपालकै सबभन्दा प्रसिद्ध पदमार्ग र ट्रेकिङ मार्गहरू हुन्। अन्नपूर्ण सर्किट, तिलिचो ताल, थोराङला पास, नार–फु पदमार्ग—यी सबै विश्वमै ख्यातिप्राप्त छन्। तर सरकारी निकायले यी क्षेत्रको पूर्वाधार विकासमा चासो दिएको पाइनँ। नार–फु जस्ता क्षेत्र ‘भिजिट नेपाल २०२०’ जस्ता कार्यक्रमबाट पूर्णतः छुटेका थिए। मैले यो विषयमा विस्तृत रिपोर्ट लेखें : “पर्यटन प्रवर्द्धनमा केन्द्रको नजर–केवल सहरमा” । रिपोर्ट प्रकाशित भएको २ महिना भित्र, पर्यटन विभागले नार–फुलाई नयाँ गन्तव्यका रूपमा सूचीबद्ध गर्यो।
याक, खर्क र जलवायु
हिमाली क्षेत्रमा याक पालन जीविकोपार्जनको आधार हो। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण चरन क्षेत्र घट्दै गएका छन्। चौरको हरियाली सुकेका छन्, बेमौसमी वर्षा, बर्फबारी र रोगका कारण याक मर्ने दर बढेको छ।
२०८० सालमा मैले गण्डकी प्रदेश पशुपालन केन्द्रसँगको सहकार्यमा एक वृहत रिपोर्ट तयार गरेँ : “मनाङको खर्क संकटमा” । यो रिपोर्टले नीति निर्माता र विज्ञहरूलाई याक पालनको दीर्घकालीन रणनीति बनाउनेतर्फ प्रेरित गर्यो।
जलविद्युत् र विस्थापन
मनाङमा निर्माण भइरहेको केही जलविद्युत् आयोजना स्थानीय बस्तीहरूको विस्थापनको कारण बनिरहेका छन्। तिमाङ र थोंचे गाउँका बासिन्दाहरू विस्थापित भएका छन्, तर उचित मुआब्जा र पुनःस्थापनाको प्रबन्ध गरिएको छैन। मैले तिनै विस्थापितहरूसँगको साक्षात्कारको आधारमा रिपोर्ट तयार पारेँ : “हिमाल भित्रको ऊर्जा, स्थानीयका लागि पीडा” । यस रिपोर्टले प्रदेशसभामा समेत बहस गरायो।
पत्रकारिता र स्थानीय जनजीवन
हिमाली क्षेत्रमा पत्रकारिता गर्नु भनेको केवल रिपोर्टिङ होइन, कहिलेकाहीँ आशा बन्नु पनि हो। कहिले लेख्दा लेख्दै बत्ती जान्थ्यो, कहिले इन्टरनेट थिएन। कहिलेकाहीँ खाना पनि टन्न हुन्थेन, र कहिलेकाहीँ रातभरिको यात्रा ज्यानकै जोखिम हुन्थ्यो। तर मलाई थाहा थियो, म लेखिरहेको छु उनीहरूको लागि, जसको आवाज अरूले सुनेका छैनन्।
१८ वर्षपछि !!! आज म फर्केर हेर्छु, १८ वर्षको त्यो यात्रा केवल पेशागत यात्रामा
लेखक : मनाङमा करीब दुई दशक पत्रकारिता गरेका पत्रकार हुन् ।
सर्बाधिकार सुरक्षित गरिएको बारे : यस एभरेस्ट आवाज डटकमबाट सम्प्रेषित कुनैपनि समाचार, लेख, बिचार, टिप्पणी वा अन्य कुनैपनि किसिमको सामग्री सर्वाधिकार सुरक्षित गरिएको छ । यहाँ सम्प्रेषित कुनैपनि सामग्री बिना अनुमति साभार गरेको पाईए कानुनी कारबाहीमा जान बाध्य हुने जानकारी गराउँछौं ।
१७ बैशाख, पोखरा ।नेपाल पर्यटन बोर्डको गण्डकी प्रदेशमा प्रदेश स्तरीय कार्यालय छ…
