प्राकृतिक सौन्दर्य, तालतलैया, हिमाली दृश्य, जैविक विविधता र पर्यटनका दृष्टिले नेपालको विशिष्ट सहर हो पोखरा । यसको विकासलाई दिगो, व्यवस्थित र आर्थिक रूपमा चलायमान बनाउन परम्परागत विकास सोच (Traditional Mindset) मा परिवर्तन आवश्यक छ। सडक र भवन निर्माण, सवारीसाधनको वृद्धि तथा बडेमानको पर्यटकीय संरचनाको विस्तार मात्र विकासका पर्याप्त आधार होइनन्। नागरिकको सहज आवागमन, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, पर्यटनबाट स्थानीय समुदायले प्राप्त गर्ने लाभ, सार्वजनिक सम्पदाको सदुपयोग र वातावरणीय सन्तुलनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो।
पोखराको विकासलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट अघि बढाउन यातायात व्यवस्थापन, कृषि उपजको ढुवानी, तालमा विद्युतीय जलयातायात, पर्यटनका नयाँ सम्भावना, सार्वजनिक जग्गाको उपयोग र वातावरणमैत्री प्रविधिको सुरक्षित व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। यी क्षेत्रलाई छुट्टाछुट्टै होइन, एकीकृत विकास गुरुयोजनाको अभिन्न अङ्गका रूपमा लिनुपर्छ।
१. पिपुल फ्रेन्ड्ली पब्लिक ट्रान्सपोर्टेसन (सार्वजनिक यातायातमा सुधार : डबल डेकर बसको आवश्यकता)
पोखरामा बढ्दो सवारी चाप, पार्किङको समस्या, महँगो यातायात र अव्यवस्थित सहरी आवागमनलाई सुधार गर्न सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
यसका लागि पोखरामा ८ देखि १० वटा डबल डेकर बस सञ्चालन गर्ने अवधारणा अघि सार्न सकिन्छ। प्रति बस करिब दुई करोड रुपैयाँ लगानी लाग्ने अनुमानका आधारमा १६ देखि २० करोड रुपैयाँको प्रारम्भिक सवारी खरिद बजेट आवश्यक पर्ने देखिन्छ। हल्लनचोकदेखि बेगनाससम्म नियमित बस सेवा सञ्चालन गर्ने, प्रत्येक बसमा करिब ८० यात्रु अट्ने व्यवस्था गर्ने र यात्रुलाई हालको तुलनामा करिब ५० प्रतिशत सस्तो भाडामा सेवा उपलब्ध गराउने लक्ष्य राख्ने हो भने यसले पोखराबासीलाई राहत दिन्छ ।
सहि योजना र र चुस्तदुरुस्त तयारी भएमा महानदरले दुई महिनाभित्र सेवा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य पनि निर्धारण गर्न सकिन्छ। यद्यपि, यसको वास्तविक सम्भाव्यता सवारीसाधनको उपलब्धता, खरिद प्रक्रिया, आवश्यक अनुमति, सडकको अवस्था, सञ्चालन पूर्वाधार र अन्य प्राविधिक पक्षमा निर्भर हुन्छ।
डबल डेकर बसको मुख्य उद्देश्य एउटै सवारीसाधनबाट धेरै यात्रुलाई सेवा दिई निजी सवारीसाधनमाथिको निर्भरता घटाउनु हो। यसले सडकमा सवारीसाधनको चाप कम गर्न, पार्किङको माग घटाउन र सार्वजनिक यातायातलाई आकर्षक बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।
क्षेत्र बिस्तार र बस सेवा २४ सै घण्टा सञ्चालन गर्ने अवधारणालाई पनिअगाडि सारेन सकिन्छ । त्यसका लागि यात्रुको माग, रात्रिकालीन सुरक्षा, चालक तथा कर्मचारीको कार्यतालिका, सञ्चालन खर्च र आम्दानीको अध्ययन गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, ट्याक्सीलाई इनिबार्य रुपमा मिटरमा सञ्चालन गर्ने प्रणाली बिकास गरि कडाईकासाथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । पोखराभित्र चल्ने सवारीसाधन तथा पोखराबाहिर जाने वा बाहिरबाट आउने सवारीसाधनका लागि छुट्टाछुट्टै पार्किङ विकास गर्नुपर्छ। व्यवस्थित पार्किङ र सवारी आवागमनको स्पष्ट प्रणालीले सडकको अनावश्यक चाप घटाउन सक्छ।
मेरो बिचारमा, सार्वजनिक यातायातलाई सहज, सस्तो र भरपर्दो नबनाई व्यवस्थित सहर निर्माण गर्न सकिँदैन।
२. कृषि उपज ढुवानीका लागि विद्युतीय माइक्रोभ्यान योजना
पोखरा पर्यटनको केन्द्र मात्र होइन, वरपरका ग्रामीण क्षेत्र तथा विभिन्न जिल्लाबाट कृषि उपज भित्रिने प्रमुख बजार पनि हो। तरकारी, फलफूल, मासु र दूधको ढुवानी खर्च घटाउन सकेमा किसान र उपभोक्ता दुवै लाभान्वित हुन सक्छन्।
यसका लागि विद्युतीय माइक्रोभ्यानमार्फत कृषि उपज ढुवानी गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। चितवन, धादिङ, पर्वतलगायतका क्षेत्रबाट पोखरा आउने कृषि उपजलाई व्यवस्थित रूपमा बजारसम्म पुर्याउन सकेमा ढुवानी खर्च घटाउन र आपूर्ति प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुग्छ।
ढुवानी खर्च कम हुनुको प्रत्यक्ष लाभ किसानले उचित बजार पहुँचका रूपमा र उपभोक्ताले तुलनात्मक रूपमा सस्तो मूल्यका रूपमा प्राप्त गर्न सक्छन्। यसले स्थानीय कृषि उत्पादनको बिक्री वितरणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।
दूध तथा मासुका लागि आवश्यक तापक्रम कायम गर्ने, खाद्य स्वच्छता सुनिश्चित गर्ने र उत्पादनको गुणस्तर जोगाउने विशेष व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
यसरी सार्वजनिक यातायात सुधारसँगै कृषि उपज ढुवानीलाई पनि विकास योजनामा समावेश गर्नुपर्छ। सहरको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन मानिसको आवागमन मात्र होइन, उत्पादनको आवागमन पनि सहज हुनुपर्छ।
३. फेवाताल र बेगनासतालमा विद्युतीय जलयातायात सेवा
तालको सन्दर्भमा कुरा गर्दा फेवाताल र बेगनासताल पोखराका प्रमुख प्राकृतिक सम्पदा हुन्। यी तालको संरक्षण गर्दै पर्यटन र आवागमनलाई व्यवस्थित बनाउन विद्युतीय डुङ्गा तथा ठूलो क्षमताका विद्युतीय बोट सञ्चालन गर्ने अवधारणा अघि बढाउन सकिन्छ।
यसअन्तर्गत करिब १०० जना यात्रु अट्ने क्षमताका विद्युतीय बोट सञ्चालन गर्ने सम्भावनाको अध्ययन गर्नुपर्छ। वातावरणीय दृष्टिले अनुपयुक्त ठहरिएका पुराना डुङ्गालाई उपयुक्त विकल्प तयार गरेर चरणबद्ध रूपमा विस्थापित गर्न सकिन्छ।
विद्युतीय जलयातायातले सञ्चालनस्थलमा हुने प्रत्यक्ष वायु प्रदूषण र इन्जिनको ध्वनि घटाउन मद्दत गर्न सक्छ। नियमित समयतालिका बनाएर प्रत्येक १५ मिनेटमा सेवा सञ्चालन गर्ने प्रणाली बिकास गर्नु पर्छ। यसले पर्यटक तथा स्थानीय बासिन्दालाई आवागमनमा सुविधा पुर्याउन सक्छ।
टिकट भुक्तानीलाई सहज बनाउन कार्ड वा क्यूआर कोडमा आधारित प्रणाली लागू गर्न सकिन्छ। डिजिटल भुक्तानीले टिकट बिक्रीको अभिलेख, यात्रुको चाप र सेवा सञ्चालनको विवरण व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
तर, ठूलो क्षमताका बोट सञ्चालन गर्नुअघि तालको गहिराइ, जलमार्ग, घाटको संरचना, यात्रुको सुरक्षा, उद्धार प्रणाली, चार्जिङ सुविधा र वातावरणीय प्रभावको अध्ययन आवश्यक हुन्छ। यात्रुको चाप र तालको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखेर सञ्चालन मापदण्ड निर्धारण गर्नुपर्छ।
प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण सुनिश्चित गर्दै पर्यटन सञ्चालन गर्नु नै दीर्घकालीन रूपमा पोखराको हितमा हुन्छ।
४. फिसिङ टुरिज्म (माछा मार्ने पर्यटन: स्थानीय आयआर्जनको नयाँ सम्भावना)
फेवाताल र बेगनासतालमा नियन्त्रित तथा वैज्ञानिक व्यवस्थापनसहित माछा मार्ने पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ।
यस अवधारणाअन्तर्गत पर्यटकलाई बल्छी उपलब्ध गराउने, माछा मार्ने अनुभव प्रदान गर्ने र प्रचलित नियमअनुसार समातिएको माछा पकाएर खाने सुविधा विकास गर्न सकिन्छ। आवश्यकताअनुसार माछापालनसम्बन्धी गतिविधिलाई पनि यससँग जोड्न सकिन्छ।
यसबाट स्थानीय माछापालक, डुङ्गा सञ्चालक, पर्यटन व्यवसायी, होटल तथा रेस्टुरेन्ट र स्थानीय उत्पादनसँग सम्बन्धित व्यवसायले आम्दानीका नयाँ अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।
तर, माछा मार्ने पर्यटन सञ्चालन गर्दा तालको प्राकृतिक अवस्था र जलीय जैविक विविधतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। माछाका प्रजाति, प्रजनन समय, समात्न पाइने परिमाण, न्यूनतम आकार र निषेधित क्षेत्र निर्धारण गर्नुपर्छ।
माछाका भुरा तालमा छाड्ने कार्य पनि वैज्ञानिक अध्ययन र सम्बन्धित निकायको स्वीकृतिका आधारमा मात्र गर्नुपर्छ।
पर्यटनको नाममा प्राकृतिक स्रोतको दोहन र जडसुत्रबादी संरक्षण होइन, प्राकृतिक स्रोतको बैज्ञानिक संरक्षण गर्दै स्थानीय तह र समुदायको आय बढाउने प्रणाली विकास गर्नु हाम्रो लक्ष्य हुनुपर्छ।
५. हेलि टुरिज्म : पर्वतीय पर्यटनको विविधीकरण
पोखरालाई पर्वतीय पर्यटनको प्रमुख प्रवेशद्वारका रूपमा थप व्यवस्थित बनाउन हेलिकोप्टरमार्फत हिमाली दृश्यावलोकन तथा गन्तव्यसम्मको यात्रा सेवा सञ्चालन गर्ने सम्भावना अध्ययन गर्न सकिन्छ।
यस अवधारणाअन्तर्गत दुईवटा हेलिकोप्टर सञ्चालन गर्ने तथा ६ देखि १० सिट क्षमताका उडान सेवामार्फत पर्यटकलाई पर्वतीय दृश्यावलोकन गराउने प्रस्ताव राख्न सकिन्छ। गन्तब्य र सुबिधा अनुसार प्रतिव्यक्ति १० हजार, १५ हजार र २५ हजार रुपैयाँका विभिन्न मूल्य विकल्पको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सकिन्छ।
पोखराबाट हिमाली दृश्यावलोकन, मुक्तिनाथलगायतका गन्तव्यसम्मको यात्रा र छोटो समयमा पर्वतीय अनुभव लिन चाहने पर्यटकलाई लक्षित गरी सेवा विकास गर्न सकिन्छ।
तर, पोखराको पर्यटनलाई केवल हेलिकोप्टर यात्रामा केन्द्रित गर्नु हुँदैन। पैदल यात्रा गर्न चाहने पर्यटकका लागि पदयात्रा, प्राकृतिक दृश्यावलोकन र स्थानीय संस्कृति अनुभव गर्ने अवसरलाई पनि भएका रुटको प्रबप्द्दन र नयाँ रुटको खोजिमा उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ।
हेलिकोप्टर पर्यटन र पदयात्रा फरक आवश्यकता भएका पर्यटकका विकल्प हुन्। दुवैलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
पर्यटकका लागि कफी, बियर तथा अन्य खाद्यपेय सेवासहितका प्याकेज पनि टिकटमै विकास गर्न सकिन्छ। तर, यसका लागि आवश्यक अनुमति, उपयुक्त स्थान, सुरक्षा र प्रचलित नियमको पालना अनिवार्य हुन्छ।
हेलिकोप्टर सेवा सञ्चालन गर्नुअघि हवाई सुरक्षा, उडान अनुमति, मौसम, ध्वनि प्रदूषण, वातावरणीय प्रभाव र आर्थिक सम्भाव्यताको विस्तृत अध्ययन गर्नुपर्छ। पर्यटनबाट आम्दानी बढाउने उद्देश्यले वातावरणीय तथा सुरक्षा मापदण्डलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन।
६. सार्वजनिक तथा खाली जग्गाको सदुपयोग
पोखरामा रहेका सार्वजनिक स्थल, बागवानी क्षेत्र, कृषि अनुसन्धान क्षेत्र र अन्य उपलब्ध जग्गालाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गरेर पर्यटन, कृषि, मनोरञ्जन र स्थानीय रोजगारीसँग जोड्न सकिन्छ।
रेडियो नेपालसँग सम्बन्धित बाँकि क्षेत्र, बागवानी क्षेत्र, कोमागाने पार्क, कृषि अनुसन्धान क्षेत्र र जौबारी सिँचाइसँग सम्बन्धित जग्गाको अधिकतम सदुपयोगकालागि सम्भावित उपयोगबारे अध्ययन गर्नुपर्छ।
कोमागाने पार्क: फूलबारी, स्थानीय उत्पादन र पर्यटन
कोमागाने पार्कलाई फूलबारी, स्थानीय खाद्य परिकार, फूल तथा माला उत्पादन र बिक्रीसँग जोडेर विकास गर्न सकिन्छ।
यसले पार्कलाई घुमफिर गर्ने सार्वजनिक स्थलका रूपमा कायम राख्दै स्थानीय उत्पादन र साना व्यवसायका लागि अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। फूलखेती, माला निर्माण, स्थानीय परिकार र अन्य उत्पादनको बिक्रीबाट स्थानीय उत्पादकलाई बजार उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
तर, व्यावसायिक गतिविधि सञ्चालन गर्दा पार्कको हरियाली, खुला क्षेत्र, सार्वजनिक पहुँच र प्राकृतिक सौन्दर्यमा असर पर्न दिनु हुँदैन।
कृषि अनुसन्धान क्षेत्र: उत्पादन, प्रदर्शन र बजारीकरण
कृषि अनुसन्धान क्षेत्रलाई उपयुक्तताअनुसार कृषि उत्पादनको प्रदर्शनी, बिक्री र बजारीकरणसँग जोड्न सकिन्छ।
यसबाट किसानले आफ्नो उत्पादन प्रदर्शन गर्न, उपभोक्ताले ताजा कृषि उपज खरिद गर्न र स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार गर्न अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।
तर, कृषि अनुसन्धानका लागि छुट्याइएको जग्गाको मूल उद्देश्य कमजोर बनाउनु हुँदैन। अनुसन्धान, परीक्षण तथा कृषि प्रविधि विकासलाई निरन्तरता दिँदै अनुमति र प्राविधिक सम्भाव्यताका आधारमा मात्र अन्य गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्छ।
मौरीपालन, मह उत्पादन र बी भेनम थेरापी
मौरीपालन र मह उत्पादनलाई कृषि तथा पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। मह उत्पादन, मौरीपालनसम्बन्धी तालिम, महको बिक्री तथा मौरीपालनको अवलोकनजस्ता गतिविधिले स्थानीय आयआर्जनमा योगदान पुर्याउन सक्छन्।
त्यसैगरी, बी भेनम थेरापी अर्थात् मौरीको विषसँग सम्बन्धित उपचारात्मक अभ्यासबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान र सम्भाव्यताको अध्ययन गरि सेवा केन्द्र संचालन गर्ने बारे सोच्नु पर्छ ।
तर, यसको प्रभावकारिता र सुरक्षा पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाणबाट स्थापित नभएसम्म यसलाई प्रमाणित उपचारको विकल्पका रूपमा चाँहि प्रचार गर्नु हुँदैन।
जौबारी क्षेत्र: पिकनिक तथा मनोरञ्जन पर्यटन
जौबारी सिँचाइसँग सम्बन्धित जग्गाको उपयुक्तता अध्ययन गरी पिकनिक स्थल, उद्यान तथा अन्य मनोरञ्जनात्मक गतिविधि विकास गर्न सकिन्छ।
यसबाट छिमेकी जिल्लाबाट समेत पिकनिक स्पट गन्तब्यको रुपमा आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीय व्यवसाय विस्तार र रोजगारी सिर्जनामा सहयोग पुग्न सक्छ।
तर, पर्याप्त पानीको उपलब्धता, संरचमागत पूप्बाधार र वातावरणीय संवेदनशीलतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उद्यान, स्विमिङ पुल तथा अन्य संरचना निर्माण गर्दा पानीको स्रोत, ढल व्यवस्थापन, सुरक्षा र सञ्चालन खर्चको समेत मूल्याङ्कन गरिनु पर्छ।
सार्वजनिक जग्गाको सदुपयोग भन्नाले सार्वजनिक हित, वातावरण संरक्षण र स्थानीय आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो।
७. विद्युतीय सवारीसाधन: पूर्वाधार र सुरक्षित व्यवस्थापन अनिवार्य
विद्युतीय सवारीसाधनलाई यातायात क्षेत्रको प्रदूषण घटाउने महत्त्वपूर्ण विकल्पका रूपमा लिइन्छ। तर, विद्युतीय सवारीसाधन भित्र्याउनु मात्र दिगो यातायातको पूर्ण समाधान होइन।
विद्युतीय सवारीसाधनका ब्याट्रीको आयु समाप्त भएपछि तिनको व्यवस्थापन कसरी गर्ने, क्षतिग्रस्त ब्याट्री कहाँ राख्ने, कसले पुनर्चक्रण गर्ने र त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने वातावरणीय जोखिम कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर पहिले नै तयार हुनुपर्छ।
विशेष गरी, लिथियम आयन ब्याट्रीबाट आगलागी, रासायनिक पदार्थ चुहावट तथा वातावरणीय प्रदूषणको जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ। मर्मत केन्द्रमा ब्याट्री असुरक्षित रूपमा खोल्ने, भण्डारण गर्ने वा व्यवस्थापन गर्ने अभ्यासले कामदार र वरपरको वातावरणलाई जोखिममा पार्न सक्छ।
त्यसैगरी, तालिमप्राप्त प्राविधिक, आवश्यक सुरक्षा सामग्री, स्पेयर पार्ट्स र मर्मतसम्भार सेवाको अभावले विद्युतीय सवारीसाधनको सञ्चालनमा समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ।
ब्याट्रीबाट निस्कने पदार्थ खेतबारी वा पानीका स्रोतमा पुगेको अवस्थामा वातावरणीय प्रभाव पर्न सक्छ। तर, यसबाट क्यान्सरका बिरामी बढिरहेका छन् भन्ने आरेप पनि सुनिन थालेको अवश्थामा माटो, पानी, सम्भावित प्रदूषक र स्वास्थ्यसम्बन्धी तथ्याङ्कको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
समस्या समाधानका लागि क्षतिग्रस्त तथा प्रयोग अवधि समाप्त भएका ब्याट्री सङ्कलन र सुरक्षित भण्डारण गर्ने प्रणाली बिक्स गर्ने ।
ब्याट्रीको पुनःप्रयोग तथा अन्तिम व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट मापदण्ड बनाउने ।
विद्युतीय सवारीसाधन मर्मत केन्द्रमा आगलागी नियन्त्रण र कामदार सुरक्षाको व्यवस्था गर्ने ।।
तालिमप्राप्त प्राविधिक तथा आवश्यक सुरक्षा सामग्रीको उपलब्ध गराउने ।
स्पेयर पार्ट्स र प्राविधिक सेवाको भरपर्दो आपूर्ति व्यवश्था मिलाउने । ब्याट्रीको अवस्था, आयु र प्रतिस्थापनसम्बन्धी नीति बनाउने ।
ब्याट्री उत्पादक, आयातकर्ता, वितरक तथा मर्मत केन्द्रको जिम्मेवारी निर्धारण गर्ने ।
विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग विस्तार गर्नु सकारात्मक कदम हो। तर, त्यससँग सम्बन्धित ब्याट्री व्यवस्थापन, पुनर्चक्रण र सुरक्षा चुनौतीको समाधान पनि सँगसँगै अघि बढ्नुपर्छ।
वातावरणमैत्री प्रविधि भित्र्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको सञ्चालन, मर्मत, सुरक्षा र अन्तिम व्यवस्थापनसम्मको सम्पूर्ण प्रणाली तयार भएपछि मात्र त्यसलाई दिगो विकल्प मान्न सकिन्छ।
८. थोत्रा तथा अत्यधिक धुवाँ फाल्ने सवारीसाधनको व्यवस्थापन
पोखराको वायु प्रदूषण घटाउन अत्यधिक धुवाँ उत्सर्जन गर्ने, प्रदूषण मापदण्ड पूरा नगर्ने तथा प्राविधिक रूपमा असुरक्षित सवारीसाधनको प्रभावकारी नियमन आवश्यक छ।
पुराना सवारीसाधनलाई यति बर्ष पुरानो भएकै आधारमा हटाउनुभन्दा तिनको वास्तविक अवस्था, उत्सर्जन, सुरक्षा र मर्मतसम्भारको स्थिति मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। मापदण्ड पूरा गर्न सक्ने सवारीसाधनलाई मर्मत गरी सञ्चालन गर्न सकिन्छ भने मापदण्ड पूरा गर्न नसक्ने सवारीसाधनलाई प्रचलित कानुनअनुसार सञ्चालनबाट हटाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
यसका लागि नियमित प्रदूषण परीक्षण, सार्वजनिक यातायातको प्राविधिक निरीक्षण, उत्सर्जन मापदण्डको कार्यान्वयन र आवश्यक मर्मतसम्भारको व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
सवारीसाधनको व्यवस्थापन भनेकौकेवल थोत्रा गाडी हटाउने अभियानका रूपमा होइन, स्वच्छ वायु र सुरक्षित यातायात सुनिश्चित गर्ने दीर्घकालीन नीतिका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।
९. एकीकृत विकास गुरुयोजना र विकास प्राधिकरणको आवश्यकता
माथि प्रस्तुत गरिएका अवधारणालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न छुट्टाछुट्टै योजना बनाएर मात्र पुग्दैन। यातायात, पर्यटन, कृषि, वातावरण, सार्वजनिक जग्गा र पूर्वाधार व्यवस्थापनलाई एउटै विकास दृष्टिकोणमा समेट्नुपर्छ र एउटै कार्यान्वयन इकाई “पोखरा बिकास प्राधिकरण बनाउनु पर्छ ।
गुरुयोजनाले सहरको दीर्घकालीन दिशा, प्राथमिकता, लगानीको आवश्यकता, पूर्वाधार विकास, वातावरणीय संरक्षण र कार्यान्वयनको जिम्मेवारी स्पष्ट गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, विभिन्न निकायबीचको समन्वय, योजनाको निरन्तरता र कार्यान्वयनको प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्न उपयुक्त कानुनी तथा संस्थागत संरचना आवश्यक हुन्छ। यस उद्देश्यका लागि विकास प्राधिकरण गठन गर्ने प्रस्तावमाथि अध्ययन गर्न सकिन्छ।
तर, नयाँ प्राधिकरण गठन गर्दा त्यसको अधिकारक्षेत्र, कानुनी आधार, आर्थिक स्रोत, जवाफदेहिता र विद्यमान सरकारी तथा स्थानीय तहसँगको सम्बन्ध स्पष्ट हुनुपर्छ।
पोखरा महानगरपालिका, प्रदेश तथा सङ्घीय सरकारका सम्बन्धित निकाय, यातायात व्यवसायी, पर्यटन व्यवसायी, कृषक, वातावरण विज्ञ, प्राविधिक विशेषज्ञ र स्थानीय समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।
प्रत्येक योजनाको कार्यान्वयनअघि लागत, सम्भावित आम्दानी, सञ्चालन खर्च, वातावरणीय प्रभाव, कानुनी आधार र दीर्घकालीन दिगोपनाको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। त्यसपछि प्राथमिकताका आधारमा परीक्षण परियोजना सञ्चालन गरी प्राप्त नतिजाका आधारमा विस्तार गर्न सकिन्छ।
१०. विकासको मापदण्ड: आर्थिक लाभसँगै वातावरणीय सुरक्षा
पोखराको विकासलाई नयाँ संरचना निर्माण, सवारीसाधन थप्ने वा पर्यटकीय गतिविधि बढाउने विषयमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। विकासको वास्तविक उपलब्धि नागरिकको जीवनस्तर, सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर, स्थानीय रोजगारी, आर्थिक अवसर र वातावरणीय अवस्थामा आएको सुधारबाट मापन गर्नुपर्छ।
डबल डेकर बसले यातायातलाई कति सहज बनायो? विद्युतीय माइक्रोभ्यानले कृषि ढुवानी खर्च कति घटायो? तालमा विद्युतीय बोट सञ्चालन गर्दा प्रदूषण र यात्रु सेवामा कस्तो परिवर्तन आयो? पर्यटनबाट स्थानीय व्यवसाय र समुदायले कति लाभ पाए? सार्वजनिक जग्गाको उपयोगले नागरिकलाई कति सुविधा पुर्यायो? यस्ता प्रश्नको उत्तर तथ्याङ्कबाट खोजिनुपर्छ।
त्यसैगरी, विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढ्दा ब्याट्री व्यवस्थापनको व्यवस्था कति प्रभावकारी भयो, सार्वजनिक स्थलको उपयोग गर्दा वातावरणमा कस्तो प्रभाव पर्यो र पर्यटन विस्तारले प्राकृतिक स्रोतमा कस्तो दबाब सिर्जना गर्यो भन्ने विषयको पनि नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ।
विकासको नाममा तालको पारिस्थितिक प्रणाली, सार्वजनिक खुला क्षेत्र, कृषि भूमि वा नागरिकको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न दिनु हुँदैन। वातावरण संरक्षणलाई विकासको बाधाका रूपमा होइन, विकासलाई दीर्घकालीन र सुरक्षित बनाउने आधारका रूपमा लिनुपर्छ।
निष्कर्ष:
पोखरासँग प्राकृतिक सम्पदा, पर्यटन, कृषि, स्थानीय उत्पादन र सेवामूलक अर्थतन्त्रको ठूलो सम्भावना छ। यी सम्भावनालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न योजनाबद्ध विकास, प्रभावकारी यातायात व्यवस्थापन, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, पर्यटनको विविधीकरण र वातावरणीय सुरक्षालाई समान महत्त्व दिनुपर्छ।
डबल डेकर बस, विद्युतीय कृषि ढुवानी भ्यान, तालमा विद्युतीय जलयातायात, माछा मार्ने पर्यटन, पर्वतीय दृश्यावलोकन, सार्वजनिक स्थलको सदुपयोग र सुरक्षित विद्युतीय सवारी व्यवस्थापनजस्ता अवधारणाले पोखराको विकासमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छन्। तर, यी अवधारणाको सफलता यथार्थपरक लागत अनुमान, प्राविधिक सम्भाव्यता, आवश्यक पूर्वाधार, कानुनी व्यवस्था र प्रभावकारी कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ।
पोखराको विकासलाई दिगो बनाउन अब छुट्टाछुट्टै र अल्पकालीन योजनाभन्दा एकीकृत विकास गुरुयोजनामा आधारित कार्यान्वयनमा जानु आवश्यक छ। त्यसका लागि जिम्मेवारी स्पष्ट गर्ने, लगानीको उचित व्यवस्थापन गर्ने, परिणाम मापन गर्ने र नागरिकप्रति जवाफदेही रहने संस्थागत प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
मेरो दृष्टिमा, पोखराको वास्तविक विकास भनेको नागरिकले सहज र सस्तो यातायात सेवा पाउनु, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित बजार पाउनु, पर्यटनबाट स्थानीय समुदायले पनि लाभ लिनु, सार्वजनिक सम्पत्तिको सदुपयोग हुनु र ताल, जमिन, पानी तथा हावा स्वच्छ रहनु हो।
विकासका योजना घोषणा गर्नु सुरुवात मात्र हो। तिनलाई वैज्ञानिक अध्ययन, एकीकृत योजना, आवश्यक पूर्वाधार र प्रभावकारी कार्यान्वयनमार्फत नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु नै वास्तविक विकास हो। यसो गर्न सके पोखरालाई व्यवस्थित, स्वच्छ र आर्थिक रूपमा चलायमान शहरको रुपमा बिकास गर्न सकिन्छ कि ??
(प्रा.डा.धनपति न्यौपाने कृषि तथा वातावरणबिद् हुन् । – सम्पादक)
सर्बाधिकार सुरक्षित गरिएको बारे : यस एभरेस्ट आवाज डटकमबाट सम्प्रेषित कुनैपनि समाचार, लेख, बिचार, टिप्पणी वा अन्य कुनैपनि किसिमको सामग्री सर्वाधिकार सुरक्षित गरिएको छ । यहाँ सम्प्रेषित कुनैपनि सामग्री बिना अनुमति साभार गरेको पाईए कानुनी कारबाहीमा जान बाध्य हुने जानकारी गराउँछौं ।
सन्देश श्रेष्ठपोखरा, कात्तिक १७ सामाजिक सञ्जालमा गृहमन्त्री सुदन गुरुङबिरुद्ध भ्रम फैलाएको आरोपमा…
